Pionierki polskiej grafiki prasowej tworzące na przełomie XIX i XX w. Projekcja badań i wstępne ustalenia
Słowa kluczowe:
grafika prasowa, pionierki grafiki prasowej, twórczość artystyczna kobietAbstrakt
Artykuł poświęcony jest pionierkom grafiki prasowej działających na ziemiach polskich na przełomie XIX i XX w. Tekst stanowi próbę przywrócenia pamięci o kobietach, które aktywnie uczestniczyły w kształtowaniu wizualnego języka prasy, choć przez dekady pozostawały poza głównym nurtem badań historyczno-artystycznych. Celem projektu badawczego jest identyfikacja i dokumentacja twórczości kobiet-graficzek, analiza funkcji i stylu ich prac oraz określenie znaczenia grafiki prasowej jako przestrzeni kobiecej obecności i emancypacji. W toku prac badawczych odnaleziono 57 artystek, których dzieła pojawiały się na łamach czasopism dziecięcych, kobiecych, literackich i satyrycznych. Wśród nich warto wymienić między innymi: Elżbietę Moniuszko-Nawroczyńską, Annę Gramatykę-Ostrowską, Zofię Stankiewicz, Maję Berezowską i Franciszkę Themerson. W artykule przedstawiono realia twórcze, których doświadczały artystki na przełomie XIX i XX w. Praca ta inauguruje szersze badania i stanowi punkt wyjścia do dalszej systematyzacji rozproszonego dziedzictwa kobiet w historii grafiki użytkowej.
Bibliografia
Barthes R., Mitologie, Warszawa 2008.
Bergman O., „Prawdziwa cnota krytyk się nie boi...”: karykatura w czasopismach satyrycznych Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2012.
Boguszewska A., Ilustratorzy wybranych baśni polskich, „Annales Universitatis Mariae Сurie-Skłodowska”, vol. III/IV, Lublin 2005/2006, s. 82.
„Co babie do pędzla?!”. Artystki polskie 1850–1950, 26 kwietnia – 5 października 2025, https://zamek-lublin.pl/wystawy-czasowe/co-babie-do-pedzla-artystki-polskie-1850- 1950/.
Czapczyńska-Kleszczyńska D., Maria Magdalena Łubieńska (1833–1920) — artystka wyemancypowana, „Sacrum et Decorum. Materiały i studia z historii sztuki sakralnej”, rok VI, Rzeszów 2013, s. 9–32.
Dzimira-Zarzycka K., „Moda nie jest to błaha rzecz”. Irena Pokrzywnicka na łamach „Pani”, dostęp on-line: https://prenumeratorka.pl/moda-nie-jest-to-blaha-rzecz-irena-po-krzywnicka-na-lamach-pani/.
Hankus M., Herstoria Krakowa. O wystawie Siłaczki, Kraków 2024, [w:] Hankus M., Majkowska-Szajer D., Siłaczki, Kraków 2024. Hessel K., Historia sztuki bez mężczyzn, Warszawa 2024.
Kamisińska D., Dessiné et gravé… Francuskie drzeworyty w polskich tygodnikach ilustrowanych XIX w. na przykładzie tygodnika „Wędrowiec” (część I), „Toruńskie Studia Bibliologiczne” 2014, nr 2 (13), s. 9–36.
Kamisińska D., Grafika polskich tygodników ilustrowanych dla dzieci... w drugiej połowie XIX wieku na przykładzie warszawskiego, lwowskiego i poznańskiego „Przyjaciela Dzieci”, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia ad Bibliothecarum Scien-tiam Pertinentia XIII” (2015), s. 15–51.
Kamisińska D., Polskie czasopisma popularnonaukowe do 1939 roku. Związki nauki ze sztuką, t. 2, Kraków 2018.
Klietkutė J., Fotografka warszawska Jadwiga Golcz, 2022, dostęp online: https://issuu.com/kretingosmuziejus/docs/2022_golcz_jadvyga.
Kras J., Wyższe Kursy dla Kobiet im. A. Baranieckiego w Krakowie 1868–1924, Kraków 1972.
Kress G., van Leeuwen T., Reading Images: The Grammar of Visual Design, Londyn 1996.
Mazur Thomson E., Alms for Oblivion: The History of Women in Early American Graphic Design, „Design Issues” 1994, vol. 10, nr 2, s. 27–48. Mirzoeff N., An Introduction to Visual Culture, Londyn 1999.
Mitchell W.J.T., Iconology: Image, Text, Ideology, Chicago 1986.
Nochlin L., Dlaczego nie było wielkich artystek?, Sopot 2023.
Okońska A., Malarki polskie, Warszawa 1976.
Opałek M., Drzeworyt w czasopismach polskich XIX stulecia, Wrocław 1949.
Polska bibliografia sztuki 1801–1944. Rysunek, grafika, sztuka książki i druku, t. II, oprac. J. Wiercińska, M. Liczbińska, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1979.
Praca kobiety nigdy się nie kończy, MCK Kraków 26.04.2013 – 11.08.2013, https://mck.krakow.pl/wystawy/praca-kobiety-nigdy-sie-nie-konczy.
Radkiewicz M., Pionierki fotografii początku XX wieku, NCK, https://nck.pl/upload/archiwum_kw_files/artykuly/2._malgorzata_radkiewicz_-_pionierki_fotografii_poczat-ku_xx_wieku.pdf.
Rose G., Interpretacja materiałów wizualnych. Krytyczna metodologia badań nad wizualnością, Warszawa 2020.
Sowiński J., Sztuka typograficzna Młodej Polski, Wrocław 1982.
Słodkowski J., Niezwykli Themersonowie. Gigantyczne archiwum po artystach jest już w Polsce, dostęp on-line: https://wyborcza.pl/7,75410,17327140,niezwykli-themersono-wie-gigantyczne-archiwum-po-artystach-jest.html.
Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 1–7, Wrocław 1975–2003.
Stępnik K., Henryk Sienkiewicz. Studia z mikrobiografiki prasowej, Lublin 2016.
„Szlak kobiet Krakowa — krakowianki”, https://www.krakow.pl/turystyka/255901,artykul,szlak_kobiet_krakowa___krakowianki.html
Waśkowski A., O grafice A.G. Ostrowskiej, „Maski” 1919, z. 5, s. 79.
Zientara M., Artystki polskie i ich sztuka od XVI do XIX wieku, „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2006, z. 24, s. 49–66.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Rocznik Historii Prasy Polskiej
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
