Zabiegi propagandowe Niemców względem polskiej wsi pod okupacją na przykładzie biuletynów: „Służba Informacyjna dla Wójtów” (1940-1941) i „Poradnik: Miesięcznik służbowy dla wójtów” (1942-1944)
Słowa kluczowe:
prasa gadzinowa, propaganda, II wojna światowa, okupacja, Generalne Gubernatorstwo, wójtowieAbstrakt
Niemiecka prasa w języku polskim, tzw. gadzinowa, była narzędziem niemieckiej propagandy realizowanej względem mieszkańców Polski przez cały okres okupacji. W Generalnym Gubernatorstwie ukazywało się kilkadziesiąt jej tytułów, zarówno dzienników, czasopism jak i magazynów fachowych. Wydawano także prasę rolniczą. Istotną część systemu informacyjnego stanowiły biuletyny kierowane do mieszkańców wsi, jak „Służba Informacyjna dla Wójtów” i „Poradnik: Miesięcznik służbowy dla wójtów”. Otrzymywali je liderzy lokalnych społeczności wiejskich. W ten sposób wójtowie zaznajamiani byli z niemieckim punktem widzenia na sprawy polityczne, militarne i Generalnego Gubernatorstwa, stając się tym samym najlepiej poinformowanymi osobami w swojej okolicy. Dzięki biuletynom mieli się stać agitatorami – pośrednikami w przekazywaniu nazistowskiego spojrzenia na świat. W obu biuletynach poruszano też sprawy gospodarzenia na wsi, zamieszczając wskazówki, informacje i rozporządzenia urzędowe dotyczące spraw rolniczych.
Bibliografia
Źródła archiwalne
Archiwum Akt Nowych: Rząd Generalnego Gubernatorstwa, 111/9.2/1436/16.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej: Rząd Generalnego Gubernatorstwa, GK 94/5996.
Archiwum Narodowe w Krakowie: Powiernik Zakładów Drukarskich dystryktu krakowskiego i radomskiego w Krakowie, 29/1609/10, Wydawnictwo Prasowe Kraków–Warszawa, 587/4.
Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim: Akta gminy Podolin z siedzibą w Srocku, 48/676/3.4/102.
Archiwum Państwowe w Warszawie: Starostwo Powiatowe Warszawskie, 72/486/181.
Biblioteka Jagiellońska: Grundlage und Aufgaben des Propagandaamtes, 794541 III/443.
Źródła drukowane
Mały Rocznik Statystyczny, R. 10, Warszawa 1939.
Pospieszalski K. M., Hitlerowskie „prawo” okupacyjne w Polsce, cz. 2: Generalne Gubernatorstwo, Poznań 1958.
Prasa
„Biuletyn Informacyjny”.
„Głos Prawdy. Ankieta »Sprawa wsi«.
„Poradnik: Miesięcznik służbowy dla wójtów”.
„Służba Informacyjna dla Wójtów”.
„Walka i Wolność”.
„Warschauer Zeitung”.
Opracowania
Cytowska E., Szkice z dziejów prasy pod okupacją niemiecką (1939–1945), Warszawa – Łódź 1986.
Dobroszycki L., Reptile journalism. The official Polish‑Language press under the Nazis, 1939–1945, New Haven 1994.
Dobroszycki L., Założenia i organizacja prasy niemieckiej w języku polskim w tzw. Generalnej Guberni w latach 1939–1945 w świetle dokumentów, „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1967, t. 6, nr 1.
Głowiński T., O nowy porządek europejski. Ewolucja hitlerowskiej propagandy politycznej wobec Polaków w Generalnym Gubernatorstwie 1939–1945, Wrocław 2000.
Grabowski J., Propaganda antyżydowska w Generalnej Guberni, 1939–1945, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2010, nr 6.
Jastrzębski W., Dzień powszedni na wsi polskiej pod okupacją niemiecką, [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego (1939–1945), red. J. Gmitruk, E. Leniart, Warszawa 2009.
Jockheck L., Propaganda im Generalgouvernement. Die NS‑Besatzungspresse für Deutsche und Polen 1939–1945, Osnabrück 2006.
Kaczyński Z., Nowożytne niewolnictwo — prace przymusowe w III Rzeszy, [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego (1939–1945), red. J. Gmitruk, E. Leniart, Warszawa 2009.
Kochanowski J., Życia codzienne w okupowanej Polsce. Czyli o czym (nieraz) zapominają historycy, „Kultura i Społeczeństwo” 2024, nr 1.
Kołtunowski P., Prasowy aparat propagandowy III Rzeszy i GG, „Zeszyty Prasoznawcze”, R. XXVIII: 1987, nr 1.
Kołtunowski P., Propagandowe przygotowywanie agresji hitlerowskiej z lat 1940–1941 w „Krakauer Zeitung”, „Dzieje Najnowsze” 1985, nr 1.
Korczak Z., Propaganda niemiecka i jej przekaz do gmin Podhala w czasie II wojny światowej w świetle archiwalnego dokumentu „Służba informacyjna dla wójtów nr 4”, „Almanach Nowotarski: rocznik społeczno‑kulturalny” 2019, nr 23.
Lewandowska S., Polska konspiracyjna prasa informatyczno‑polityczna 1939–1945, Warszawa 1982.
Madajczyk Cz., Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. I, Warszawa 1970.
Meducki S., Wieś kielecka w czasie okupacji niemieckiej (1939–1945). Studium historyczno‑gospodarcze, Kielce 1991.
Napora M., Gadzinowe narracje. Mechanizmy i strategie kreowania propagandowego obrazu świata w „Dzienniku Radomskim” 1940–1944, Warszawa 2017.
Piątkowski S., Okupacja i propaganda. Dystrykt radomski Generalnego Gubernatorstwa w publicystyce polskojęzycznej prasy niemieckiej (1939–1945), Lublin – Radom 2013.
Piątkowski S., „Wojsko żydokomuny”. Obraz polskich jednostek walczących u boku Armii Czerwonej w propagandzie niemieckiej lat 1943–1945, [w:] Żydzi i Wojsko Polskie w XIX i XX wieku, red. T. Domański, E. Majcher‑Ociesa, Warszawa – Kielce 2020.
Piątkowski S., Zbrodnia katyńska i jej konteksty w publicystyce polskojęzycznych dzienników niemieckich Generalnego Gubernatorstwa z lat 1943–1945, [w:] Polska pod okupacją 1939–1945, t. 3, Warszawa 2019.
Piątkowski S., Życie codzienne Polaków w Generalnym Gubernatorstwie w świetle ogłoszeń drobnych polskojęzycznej prasy niemieckiej, Warszawa 2021.
Polska wieś pod okupacją, red. M. Niewierowicz, B. Borucki, Białystok 2009.
Prasa polska w latach 1939–1945, red. J. Łojek, Warszawa 1980.
Przegiętka M., Generalne Gubernatorstwo w raportach Służby Bezpieczeństwa Reichsführera SS, „Rocznik Polsko‑Niemiecki” 2019, nr 27.
Przybysz K., Chłopi polscy wobec okupacji hitlerowskiej 1939–1945, Warszawa 1983.
Woźniakowski K., Niemiecka polskojęzyczna prasa „gadzinowa” czasów II wojny światowej 1939–1945 (próba syntetycznego spojrzenia), „Studia Bibliologiczne Akademii Świętokrzyskiej” 2004, t. 8.
Woźniakowski K., Polskojęzyczna prasa gadzinowa czasów okupacji hitlerowskiej 1939–1945. Studia i szkice zebrane, Opole 2014.
Woźniakowski K., Prasa — kultura — wojna. Studia z dziejów czasopiśmiennictwa, kultury literackiej i artystycznej lat 1939–1945. Seria 2, Kraków 2005.
Wójcik W., Prasa gadzinowa Generalnego Gubernatorstwa (1939–1945), Kraków 1988.
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Rocznik Historii Prasy Polskiej
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
